हिटलर उदयका कारकहरू

• डा चूडाप्रसाद ढकाल

1. परिचय

एडोल्फ हिटलर(des)को नाम इतिहासमा एक तानासाह र एक क्रूर नेताको रूपमा उल्लेखित छ।इतिहासमा आजकै दिन उनको जन्म भएको थियो । जसको उदयले संसारलाई त्रसित पार्‍यो। हिटलरका प्रारम्भिक वर्षहरू र पूर्व-द्वितीय विश्वयुद्धको जर्मनीको स्थितिले उनको व्यक्तित्व र नेतृत्वको विकासमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो। यो निबन्ध हिटलरकाे आरम्भिक जीवनका महत्त्वपूर्ण घटनाहरूको परिचयसँगै सुरु हुनेछ, र यसले वाइमार गणतन्त्र(des)को विघटन र राजनीतिक अस्थिरता जसले जर्मनीलाई उग्र रूपान्तरणको लागि पक्का बनायो त्यसको पृष्ठभूमि प्रस्तुत गर्नेछ। खासमा‍‍‍ आर्थिक सङ्कट, सामाजिक असन्तोष, र राजनीतिक अविश्वासले गर्दा हिटलरलाई सत्ता प्राप्तिको लागि आवश्यक मञ्च तयार पारेको थियो। यस निबन्धमा, हामी उनको शक्तिमा उदय हुनुको कारकहरू स्वरूप यसको पेचिलो इतिहास, मनोवैज्ञानिक कारकहरू, र सामाजिक तत्त्वहरूलाई प्रस्ट्याउने प्रयास गर्नेछौँ।

२. ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

प्रथम विश्वयुद्धपछिको जर्मनी राजनीतिक र आर्थिक अस्थिरताले ग्रस्त थियो। यस युद्धको अन्त्यमा जर्मनीमाथि लगाइएको भर्साइल्स सन्धि(des)ले देशलाई गम्भीर रूपमा प्रभावित गर्‍यो। यो सन्धिले जर्मनीलाई युद्धको दोषी ठहराउँदै ठुलो रकम युद्ध क्षतिपूर्तिको रूपमा तिर्न बाध्य पार्‍यो, जसले देशको आर्थिक स्थितिलाई झन् खराब बनायो। यसले जर्मन अर्थव्यवस्थालाई गहिरो मन्दीतर्फ धकेल्यो र मुद्रास्फीतिले चरम सीमा नाघ्यो, र साधारण जनजीवन अत्यन्तै कठिनाइमा पर्न गयो।

राजनीतिक रूपमा, वाइमार गणतन्त्रको स्थापना भए पनि यसले राजनीतिक स्थिरता प्राप्त गर्न सकेन। बहुदलीय प्रणाली र निरन्तर सरकार परिवर्तनले राज्य व्यवस्थामा अस्थिरता ल्यायो। यसको परिणामस्वरूप, उग्र राष्ट्रवादी र अतिवादी राजनीतिक दलहरूले समर्थन प्राप्त गर्न थाले, जसमा नाजी पार्टी (des) पनि समावेश थियो।यसरी तात्कालिक जुन सन्दर्भ थियो त्यसमा यी समूहहरूले जनताको असन्तुष्टि र आशङ्कालाई आफ्नो पक्षमा प्रयोग गर्न सक्ने कुशलता प्रदर्शन गरे।

यो अवधिमा जर्मनीमा उदाइरहेका अतिवादी विचारधाराहरूले यहुदी विरोधी मान्यताहरू र अत्यधिक राष्ट्रवादलाई प्रश्रय दिए, जुन पछि हिटलरको नाजी आन्दोलनको मुख्य आधार बन्यो। नाजी पार्टीको विचारधारा जसले जर्मन राष्ट्रवाद, अतिवादी यहुदी-विरोधी भावना र जातीय श्रेष्ठताको प्रचार गर्थ्यो, ले जर्मनीमा राजनीतिक र सामाजिक अस्थिरताको लाभ उठायो। यस्तो परिस्थितिमा, हिटलरले उनको आफ्नो चरित्र, भाषणकला र जनतासँगको सम्बन्ध विकास गर्ने क्षमता आदिलाई प्रयोग गर्दै आफ्नो प्रभाव बढाउन सफल भए।

हिटलर र नाजी पार्टीको उदयलाई आम समुदायले समर्थन दिने अर्को मुख्य कारण थियो वाइमार गणतन्त्रको असफलता। लगातारको राजनीतिक अस्थिरता र सरकारी कमजोरीले नाजीहरूलाई राजनीतिक विकल्पको रूपमा उभ्याउन मद्दत गर्‍यो। अर्थतन्त्रको गिरावट र बेरोजगारीले जनताको असन्तोषलाई झन् बढायो, र हिटलर यो असन्तोषलाई आफ्नो राजनीतिक फाइदाका लागि प्रयोग गर्न सफल देखिए। उनको सन्देश एक स्थिर र समृद्ध जर्मनी निर्माण गर्ने प्रतिबद्धतामा केन्द्रित थियो, जुन धेरै जर्मनहरूको आकर्षणको केन्द्र बन्यो।

यस ऐतिहासिक पृष्ठभूमिले हिटलरको राजनीतिक करियर र नाजी आन्दोलनको वृद्धिमा गहिरो असर पारेको थियो। ती घटनाहरूले उनलाई जर्मन राजनीतिमा एक प्रभावशाली शक्ति बनाउन मद्दत गरे, र अन्ततः  एक तानासाहको रूपमा हिटलरकाे उदय भयो।

३. मनोवैज्ञानिक कारकहरू

एडोल्फ हिटलरको मनोवैज्ञानिक प्रोफाइल उनका विभिन्न अनुभवहरू र विचारहरूबाट गहन रूपमा प्रभावित भएको थियो। भियनामा बिताएका उनका वर्षहरू विशेष गरी उल्लेखनीय छन्, जहाँ उनले गहन राष्ट्रवाद र यहुदी-विरोधी भावनाहरूसँग साक्षात्कार गर्ने मौका प्ट्प गरे। यस अवधिमा, हिटलरले विभिन्न राजनीतिक र सामाजिक विचारधाराहरूको अध्ययन गर्दै आफ्नो विचारलाई आकार दिने काम गरे, जसले उनको आगामी राजनीतिक जीवनका लागि आधार तयार पार्‍यो।

हिटलरको आफ्नो विचारलाई प्रभावकारी रूपमा प्रस्तुत गर्ने क्षमता र उनको चरित्रमा व्यक्त भएको निर्दयी दृढता पनि उनका मनोवैज्ञानिक विशेषताहरूमा पर्दछ। उनको अभिव्यक्तिमा उनका व्यक्तिगत अभावहरू र असफलताहरू(des)को प्रभाव पनि स्पष्ट देखिन्छ, जसले उनलाई जनतासँग जोड्ने र उनको भावनालाई सम्बोधन गर्ने विशेष क्षमता प्रदान गर्‍यो। उनको भाषणहरूमा देखिने ओजस्विता र आक्रोशले जर्मनीका असन्तुष्ट र आशङ्कित नागरिकहरूलाई आकर्षित गर्न मद्दत गर्‍यो।

यसै गरी, हिटलरका व्यक्तिगत अनुभवहरू र उनको भावनात्मक अभिव्यक्तिले उनको नेतृत्व शैलीमा पनि प्रभाव पारेको थियो, जुन राष्ट्रवादी र अतिवादी विचारहरूमा आधारित थियो। उनको अधिक आत्मविश्वास र आग्रही भावनाले पनि हिटलरलाई जनसमूहलाई प्रभावित गर्न र उनीहरूको समर्थन प्राप्त गर्न मद्दत गर्याे। उनको निरङ्कुश नेतृत्व शैलीले  नाजी पार्टीका अनुयायीहरूमा एक स्थिरता र सुरक्षाको अनुभूति सिर्जना गर्न मद्दत गर्‍यो, जो खास गरी तत्कालका अन्य राजनीतिक र आर्थिक अनिश्चितताले आक्रान्त थिए।

हिटलरको मनोवैज्ञानिक पक्षहरूले पनि उनका निर्णयहरूमा प्रभाव पार्थ्यो। उनले युवावस्थामा भोगेको विभिन्न सामाजिक र आर्थिक चुनौतीहरू(des)ले उनको विश्व दृष्टिकोणमा गहिरो छाप पारेको थियो, र यसले उनको अति राष्ट्रवादी र अतिवादी नीतिहरूमा अभिव्यक्ति पायो। उनको सङ्कीर्ण दृष्टिकोणले उनलाई एकलौटी र समर्थन योग्य नेताको रूपमा प्रस्तुत गर्ने कोसिस गरेको थियो, जसले उनलाई आफ्नो राजनीतिक एजेन्डा पूरा गर्न अत्यन्तै सजिलो बनायो।

यी मनोवैज्ञानिक कारकहरूको समग्र अध्ययनले हामीलाई हिटलरको चरित्र र उनको राजनीतिक उत्थानलाई गहिराइमा बुझ्न मद्दत गर्दछ, र यसले उनको शक्तिमा उदय र नेतृत्व शैलीको विकासमा उनका व्यक्तिगत अनुभवहरूको महत्वलाई प्रस्ट्याउँछ।

४. सत्तामा उदय

अडोल्फ हिटलरको राजनीतिक यात्रा उनको रणनीतिक चालहरू र समाजको असन्तुष्टिको दोहनमा आधारित छ। नाजी पार्टी (NSDAP) भित्र उनको भूमिका बिस्तारै उचाइमा पुग्दै जानुसँगै, उनले पार्टीको अन्तर्घात र सङ्घर्षहरूलाई सजिलैसँग सम्हाल्ने क्षमता प्रदर्शन गरे। हिटलरको असाधारण वक्तृत्व कला र प्रभावकारी प्रचार शैलीले उनलाई जनमानसमा चासो र समर्थन बटुल्न मद्दत गर्‍यो।उनी आफ्ना भाषणहरूमा जर्मनीको राजनीतिक र सामाजिक दुःखहरूको चित्रण गर्दै, एक समृद्ध र शक्तिशाली जर्मनी निर्माणको आश्वासन दिने गर्थे।

हिटलरको क्षमता राजनीतिक अवसरहरूलाई पहिचान गर्न र तिनलाई फाइदामा परिणत गर्नमा थियो। उनले जनताको भावनात्मक असन्तुष्टिलाई उक्साउँदै, नाजी पार्टीलाई राष्ट्रिय स्तरमा प्रभावकारी शक्ति बनाउन सफल भए। यसका लागि उनले जर्मनीका प्रमुख सामाजिक र आर्थिक समस्याहरूलाई चित्रण गरी, तिनलाई आफ्नो राजनीतिक अभियानका लागि उपयोग गर्ने रणनीति अपनाए।

त्यसो त, १९३३ मा चान्सलरको रूपमा उनको नियुक्ति नाजी पार्टीको उत्थानको चरम बिन्दु हो। उनले सत्ता प्राप्ति पछि राज्य तन्त्रलाई आफ्नो नियन्त्रणमा लिन सफल भए, र राजनीतिक प्रतिस्पर्धीहरूलाई विभिन्न उपायहरू अपनाएर सिस्टमबाट हटाए। उनले आफ्नो अधिनायकवादी शासनलाई मजबुत पार्न सामाजिक, आर्थिक, र सांस्कृतिक क्षेत्रहरूमा व्यापक परिवर्तनहरू ल्याए। हिटलरको यो राजनीतिक उदय जर्मन इतिहासमा एक गहिरो छाप छोड्ने घटना बन्यो, र पछि गएर यसले विश्व इतिहासमा पनि ठुलो प्रभाव पार्‍यो।

फलतः सत्तामा हिटलरको उदयले जर्मनीमा राजनीतिक स्थिरता र एकता स्थापना गर्ने भन्ने उनको प्रमुख वाचा पूरा गर्न भन्दा पनि, उल्टै तानासाही र अत्याचारको युगलाई जन्म दियो। उनले आफ्नो राजनीतिक र सैन्य शक्तिको प्रयोग गर्दै विपक्षीहरूलाई दबाउने, मिडियालाई नियन्त्रण गर्ने, र नाजी विचारधारालाई सर्वस्वीकार्य बनाउने प्रयास गरे। उनका यी कदमहरूले जर्मन समाजमा गहिरो विभाजन र त्रास सिर्जना गर्याे, जसले अन्ततः द्वितीय विश्वयुद्धको सङ्कटलाई आमन्त्रण गर्‍यो।

यस प्रकार, हिटलरको राजनीतिक उदय र सत्तामा स्थापना भएपछि उनले अपनाएका नीतिहरू र कार्यविधिहरू आधुनिक इतिहासमा सबैभन्दा विवादास्पद र निन्दनीय क्षणहरूमध्ये एक हो। उनको यो राजनीतिक महत्त्वाकाङ्क्षाले जर्मनीमा मात्रै नभएर संसारभरिका जनजीवनमा परिवर्तन ल्याउने काम गर्याे, जसको  प्रभावहरू आजसम्म पनि महसुस गरिन्छ।

५. बाह्य प्रभावहरूको असर

हिटलरको उदयमा बाह्य कारकहरू र विभिन्न महत्त्वपूर्ण व्यक्तित्वहरूको योगदानले पनि अत्यन्तै निर्णायक भूमिका निर्वाह गरेको थियो। राजनीतिक रूपमा उनको अवधारणाहरूलाई जर्मनीका पारम्परिक र सत्तावादी वर्गबाट समर्थन प्राप्त भयो, जसले उनको नेतृत्वलाई एक वैधता प्रदान गर्‍यो। यसको अतिरिक्त, वाइमर सरकारको निर्बलता ले गर्दा पनि हिटलरको उत्थानमा महत्त्वपूर्ण योगदान गर्याे। सरकारको अस्थिरता र निरन्तर राजनीतिक सङ्कटले जनतामा एक बलियो नेतृत्वको आवश्यकताको महसुस गराएको थियो।

यसका साथै अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा चलिरहेका तनावहरूले पनि हिटलरको दृष्टिकोणलाई बल पुर्‍याएको थियो। विश्व अर्थतन्त्रमा आएको मन्दी र आर्थिक अस्थिरताले जर्मन जनताको असन्तोष बढाइदियो, जसले राष्ट्रवादी र अतिवादी नेताहरूलाई समर्थन गर्ने बाटो खोलिदियो। यसरी, हिटलरको राजनीतिक उदय र शक्तिमा स्थापना बाह्य प्रभावहरू र उनको आफ्नै चातुर्यपूर्ण राजनीतिक रणनीतिहरूको संयोजनले सम्भव भएको कुरा प्षट देखिनछ।

६. निष्कर्ष

यस निबन्धमा हामीले हिटलरको तानासाही शासनका लागि योगदान गर्ने विविध कारकहरूलाई छोटकरीमा परसुत गर्ने गर्याेँ। जसमा  इतिहासबाट सिकिएका पाठहरू र चरम पन्थी आन्दोलनहरूप्रति सचेत रहनुको आवश्यकता प्रति जोड दिइएको छ। हिटलरको उदय जर्मन समाजमा राजनीतिक, मनोवैज्ञानिक, र बाह्य प्रभावहरूको मिश्रणबाट सम्भव भएको थियो। यस निबन्धको माध्यमबाट हामीले एक राष्ट्रमा हुने अस्थिरता र जनताको असन्तोषले कसरी चरम पन्थी शासकको उदयलाई सम्भव पार्न सक्छ भन्ने कुरालाई पनि प्रस्ट्याएका छौँ। यस कुराले हामीलाई इतिहासका घटनाबाट सजग रहन र लोकतान्त्रिक मूल्यहरूको संरक्षण गर्न निरन्तरता अावक्कयकतालाइ गहिरो महसुस गराउँछ।

सन्दर्भ सामागी

शिरर, विलियम एल. द राइज एन्ड फॉल ऑफ द थर्ड राइच: ए हिस्ट्री ऑफ नाजी जर्मनी। साइमन एन्ड शस्टर, १९६०।

केर्शॉ, बयान। हिटलर: ए बायोग्राफी। डब्ल्यू डब्ल्यू नॉर्टन & कम्पनी, २००८।

बुलोक, एलन। हिटलर: ए स्टडी इन टाइरनी। पेंगुइन बुक्स, १९९१।

फेस्ट, जोआचिम सी. “हिटलरको राजनीतिक दर्शन र उनको पावरमा आउने प्रक्रिया।” जर्नल अफ कन्टेम्पररी हिस्ट्री, भोल्यूम २५, नम्बर २/३, १९९०, पृष्ठ २६९-२८३।

क्रौसे, पीटर। “हिटलर र नाजी पार्टीको उदय: सामाजिक र आर्थिक कारणहरू।” वर्ल्ड हिस्टोरिकल एसोसिएशन कन्फेरेन्स, बर्लिन, २००२।

मायर, टॉमस। “हिटलरको राजनीतिक विचारधारा र यसको विकास।” पीएचडी थिसिस, बर्लिन यूनिभर्सिटी, १९९५।

“जर्मनीको राष्ट्रिय संविधान,” जर्मनीको विधि, न्याय र संसदीय मामिलाहरू मन्त्रालय, १९३५।

“हिटलरको यात्रा: एक तानासाहको उदय,” द बर्लिन डेली, जुलाई २२, २०१८।

लेखकको संक्षिप्त नोट:”सिक्दै सिकाउँदै मार्क्सवाद” अन्तर्गत लेखिएको यस लेखमा प्रस्तुत जानकारीहरू विविध द्वितीयक स्रोतहरूबाट संकलन गरिएका हुन् । जुन ज्ञानको विस्तृत समुदायमा पहिले नै चर्चित र साझा गरिएका छन्। हाम्रो उद्देश्य यस ज्ञानको पुन: प्रस्तुतिकरण गरी सिक्ने र सिकाउने कार्यमा योगदान दिनु हो। पाठकहरूको सुझाव र अन्तर्दृष्टिहरूको हामी सधैं स्वागत गर्दछौँ, ज्ञानको यस यात्रालाई तपाईं सचेत पाठकरूको सहभागिताले थप समृद्ध र वलशाली बनाउनेछ। यो हाम्रो बिश्वास हो।धन्यवाद!

drchudadhakal@gmail.com