नेपालको वर्तमान राजनीतिक परिदृश्य: एक सिंहावलोकन

-डा चूडाप्रसाद ढकाल

नेपालको राजनीतिक अखडा गतिशील त छ, तर अस्थिर छ। स्थिरता कुनै एउटा गुमनाम चराको नाम हो, जहाँ नेतृत्वको बारम्बार परिवर्तनले लामो समयको योजना र विकासका कामहरूलाई अक्सर छायामा पार्ने गरेको छ। यस प्रकार नेतृत्वको निरन्तर परिवर्तनले दिगो विकासको सम्भावनालाई अवरुद्ध गर्नुका साथै अल्पकालिक राजनीतिक लाभका लागि स्रोतहरूको चरम दुरुपयोग गर्ने गर्दछ। राजनीतिक उथलपुथलको यस प्रकारको  सार हामी कवि चूडा ढकालको एउटा मार्मिक हाइकुमा प्राप्त गर्न सक्दछौँ:

यो हाइकुले राष्ट्र निर्माणको लागि आवश्यक परिश्रम र सतत कार्यलाई राजनीतिक सत्ता प्राप्तिको लागि तुच्छ  र घृणित तँछाड-मछाडसँग तुलना गर्दछ। जो, नेपालका अधिकांश नेता (?) वा राजनैतिक गुटहरूको प्रतिनिधि चरित्र हो। यस छोटो लेखमार्फत हामी नेपालमा हुँदै गरेको राजनीतिक अस्थिरताका गहिरा प्रभावहरूलाई नियाल्नुका साथै, सो को विपरीत अधिक जबाफदेही र सेवामुखी नेतृत्वको दृष्टिकोणका लागि सम्भावित बाटाहरू पहिल्याउन पहल गर्नेछौँ।

नेपालमा राजनीतिक सुधार भन्नाले प्रशासनिक प्रणालीको प्रभावकारिता, पारदर्शिता र जवाफदेहीतालाई सुधार्ने पहलहरूलाई जनाउँछ। त्यस्तै, दिगो राष्ट्रिय विकास भनेको अर्थतन्त्रको स्थिरता, पर्यावरणीय टिकाउपन र जनसङ्ख्याको सामाजिक कल्याणमा केन्द्रित दीर्घकालीन रणनीतिहरू लागू गर्ने प्रक्रिया हो। यी अवधारणाहरूले राजनीतिक स्थिरताको महत्त्व र नेतृत्व परिवर्तनले राष्ट्रको प्रगतिमा कसरी व्यापक प्रभाव पार्न सक्छ भन्ने कुरा बुझ्न मद्दत गर्दछन्।

राजनीतिक अस्थिरताका परिणामहरू विभिन्न अध्ययन मार्फत विशद रूपमा देखाइएका छन्। उदाहरणका लागि, कैलाली र इलाम जिल्लामा सामुदायमा-आधारित स्वास्थ्य बिमा कार्यक्रमहरूको सफल कार्यान्वयनले स्थिर राजनीतिक नेतृत्वका असल परिणामहरूलाई उजागर गर्दछ। यी कार्यक्रमहरूले हजारौँ नेपालीहरूको स्वास्थ्य पहुँचलाई सुधार गर्ने र आर्थिक बोझ कम गर्ने कार्य गरेका छन्, जसले सरकारी समर्थन र नीति निरन्तरताको महत्त्वलाई प्रदर्शन गर्दछ। स्वास्थ्य मन्त्रालयका अनुसार, स्थिर स्थानीय शासन भएका क्षेत्रहरूमा यी कार्यक्रमहरूमा संलग्न हुनेहरूको सङ्ख्या ४०%ले बढेको छ, जसले स्थिर राजनीतिक नेतृत्वको सकारात्मक प्रभावलाई देखाउँछ।

यसै गरी, मेलम्ची पानी आपूर्ति आयोजना, जुन काठमाडौँको पुरानो पानीको समस्या समाधान गर्ने उद्देश्यले तयार पारिएको थियो, नेतृत्व परिवर्तनका कारण अति नै ढिलाइ र कुप्रबन्धको सिकार भएको छ। दुई दशकभन्दा बढी समयअघि सुरु भएको यो आयोजना २०२३ सम्ममा पनि पूर्णरूपीमा पूरा हुन सकेको छैन। नेपालको महालेखा परीक्षकको प्रतिवेदनले देखाए अनुसार यस आयोजनाको बजेट अकुशल नेतृत्व र राजनीतिक प्रतिबद्धताको अभावका कारण २००%ले बढेको छ।

ट्रान्स्प्यारेन्सी इन्टर्न्यासनल नेपालजस्ता संघसंस्थाहरूले गरेका सर्वेक्षणहरूका अनुसार ७५% जनसङ्ख्याले राजनीतिक अस्थिरतालाई आर्थिक विकास र भ्रष्टाचार न्यूनीकरणमा प्रमुख बाधकको रूपमा देख्छन्। यो धारणा विभिन्न जातीय र सामाजिक समूहहरूमा फैलिएको छ र विशेष गरी नेपालका ग्रामीण क्षेत्रहरूमा, जहाँ सडक, विद्यालय र स्वास्थ्य सुविधाहरूको अति आवश्यकता छ, ती ठाउँ हरूमा धेरै उच्च छ। यी क्षेत्रहरूमा नीति कार्यान्वयनको निरन्तरताको अभावले चुनावी अभियानहरूमा गरिएका प्रतिबद्धताहरू धेरै पटक पूरा हुँदैनन्, जसले राजनीतिक नेताहरू र समुदायहरू बिचको दूरीलाई अझ बढाउने गरेको छ।

सहरी दृष्टिकोणले पनि नेपालको शासन चुनौतीहरूमा महत्त्वपूर्ण अन्तर्दृष्टि प्रदान गर्दछ। काठमाडौँ र पोखराजस्ता मुख्य सहरहरूका बासिन्दाहरू भ्रष्टाचार, पारदर्शिता र सहरी योजनाको कुशलतामा समस्याहरूका बारेमा धेरै बोल्ने गर्दछन्। द्रुत सहरीकरणले प्रदूषण, ट्राफिक जाम र आवासीय सङ्कटलाई राजनीतिक छलफलको मुख्य विषय बनाएको छ, जसमा सहरी बासिन्दाहरूले आफ्ना राजनीतिक नेताहरूबाट थप जबाफदेहिता र नवीन समाधानको माग गर्दछन्।

यी बहु आयामिक चुनौतीहरूलाई सम्बोधन गर्न राजनीतिज्ञ र नागरिकहरूको दोहोरो भूमिका अपरिहार्य छ। राजनीतिज्ञहरूले पारदर्शिताको लागि प्राथमिकता दिनुपर्छ, आफ्ना नीतिहरू र प्रगतिका बारेमा खुला संवाद गर्नुपर्छ, र अल्पकालिक र स्वार्थ प्रेरित लाभको साटो दीर्घकालीन राष्ट्रिय हितमा केन्द्रित हुनुपर्छ। नागरिकहरूले भने यस किसिमका क्रियाकलापहरूमा सक्रिय भाग लिएर, राजनीतिक विकासहरूमा जानकार रहेर, र सामुदायिक छलफलमा सहभागी हुँदै नेतृत्वलाई जबाफदेही बनाउन र नीतिहरू निर्माण गर्न बाध्य पारेर, सार्वजनिक हितको सुनिश्चितता लाई प्रवर्द्धन गर्न सक्छन्।

अन्तमा, कवि चूडा ढकालको प्रेरक हाइकुबाट प्रेरित भएर यस लेखले नेपालमा नेतृत्वको पुनर्मूल्यांकनका लागि आह्वान गर्दछ। वास्तविक नेतृत्व भनेको केवल सत्ता प्राप्ति मात्र होइन, यो निष्ठापूर्वक सेवा र राष्ट्रको दिगो विकासमा समर्पित प्रतिबद्धता हो। अखण्डता, पारदर्शिता र सक्रिय सहभागिताले चित्रित राजनीतिक वातावरणले नेपाललाई अस्थायी नेतृत्वको चक्रबाट मुक्त गरी स्थिरता र समृद्धितर्फको यात्रामा अगाडि बढ्न मद्दत गर्न सक्छ। यो यात्रामा सबै सरोकारवालाहरूको सामूहिक प्रयास आवश्यक छ। जसमा,नेता र नागरिकहरू समेत पर्दछन्। जसले,यो सुनिश्चित गर्दछ कि शासन प्रभावकारी मात्र होइन, तर साँच्चै नेपाली जनताका लोकतान्त्रिक आकाङ्क्षाहरूलाई  प्रतिबिम्बित गर्ने किसिमको पनि हुन पर्दछ।धन्यवाद!