दर्शनशास्त्रमा आस्तिकता र नास्तिकता ! 

• गोविन्द शरण उपाध्याय

दर्शनशास्त्रको एउटा हाँगा हो – तत्त्व शास्त्र | अङ्ग्रेजीमा Metaphysics भन्ने गरिन्छ | तत्वशास्त्रका तीन वटा विभाग छन् : सृष्टि शास्त्र, ईश्वर शास्त्र र मन शास्त्र अर्थात् मनोविज्ञान | आज भोली मनोविज्ञानले आफूलाई दर्शनशास्त्रको अङ्ग मान्दैन तर मन शास्त्रको काम चाहिँ चेतनाको अध्ययन गर्ने हुनाले दर्शनशास्त्र अन्तर्गत नै पर्छ |

 सृष्टि शास्त्रमा ब्रह्माण्डको उत्पत्ति, पृथ्वीको उत्पत्ति, जीव-निर्जीवको उत्पत्ति आदि विषयहरूको प्रमाणिक उत्तर खोज्ने प्रयत्न गरिन्छ | यो पनि मूलतः दुई भागमा विभाजित छ भौतिकवाद र चेतनावादी | भौतिकवादले विश्वलाई पूर्णतया प्राकृतिक घटना मान्छ भने चेतनावादीहरूले विश्वको रचना कुनै चेतन तत्त्वले गरेको ठान्छन् | 

सृष्टि शास्त्रका अनेकौँ सिद्धान्तहरू छन् | नेपाल, भारत वा विश्वका सबै देश र कालमा यस बारे छलफल गरिएको छ | आजसम्म सर्वमान्य निर्णयमा पुगिएको छैन | ईश्वर शास्त्र पनि सृष्टि शास्त्रकै सन्दर्भमा आएको उत्तर हो | मूलतः विश्वको रचनाकार परम तत्त्व हो र त्यो पूर्ण चैतन्य, सर्वज्ञ, सर्वशक्तिमान् र नियामक छ, त्यो परमेश्वर हो भन्ने तत्थ्यमा विश्वास गर्ने र यस सम्बन्धी सिद्धान्तहरूमा विश्वास गर्नेहरू ईश्वरवादी हुन्छन् | 

धेरैजसो धर्म र सम्प्रदायहरूले ईश्वरलाई सृष्टि, पालन र संहारको लागि जिम्मेदार मान्छन् | खास गरी, अङ्ग्रेजीमा theology भनिने ईश्वर शास्त्रका प्रणेता सेमेंटिक रिलिजन (यहुदी, इसाई र मुस्लिम) हुन् | हिन्दुभित्र पनि अनेकौँ सम्प्रदायहरूले एकेस्वर, द्वैतवाद तथा अनेकेश्वरवादमा विश्वास गर्छन् |

 तेस्रो धार भनेको मन शास्त्र अर्थात् मनोविज्ञान हो | जसले आरम्भमा आत्माको खोजबाट आफ्नो काम आरम्भ गर्‍यो तर आजभोलि भौतिकवादी धारमा पर्छ | चेतना, चेतनाको स्वरूप, ज्ञान, अनुभव, संज्ञान, भावना, सुख दुखजस्ता विषयहरूको कारण र त्यसले व्यक्तिमा देखिने प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष प्रभावहरूको विश्लेषण गरेर चित्त ठिक भए/नभएको विचार गर्छ | 

मैले दर्शनशास्त्रको तत्त्व मीमांसाका विषयमा चर्चा गरिरहँदा आज विश्व नास्तिकता दिवस हो | सेमेटिक (यहुदी, इसाई र मुस्लिम) धर्ममा ईश्वरको सर्व’सत्तावाद, उसका दूतहरूको प्रमाणिकता र अन्य ईश्वरको आदेशप्रति निर्विकल्प विश्वास गरिन्छ | यदि कुनै व्यक्तिले उपर्युक्त तीन बटा कुरामा विश्वास गर्दैन भने त्यो नास्तिक हुन्छ | मेरो लागि नास्तिक हुनु र भौतिकवादी हुनु नितान्त फरक कुरा हो | 

भौतिकवादीका लागि ईश्वरजस्तो कुनै विषयवस्तुको अस्तित्व नहुने हुँदा, यस विषयमा चर्चा, परिचर्चा, प्रतिरोध वा समर्थन केही गरिन्न | जसले ईश्वरको अस्तित्वका पक्ष वा विपक्षमा तर्क वितर्क गर्छन् यस्ता व्यक्ति तथा समुदायले आफूलाई भौतिकवादी भन्न मिल्दैन | सम्भवतः अङ्ग्रेजीको Atheist शब्दले “तिमीले मान्ने ईश्वरमा हामी विश्वास गर्दैनौ, हामी नास्तिक हौँ” भन्ने सम्मको अर्थ राख्छ | -धेरैजसो पश्चिमा दार्शनिकहरू भौतिकवादी होइन नास्तिक छन् |

 भारत वर्ष र चीनमा आस्तिकता र नास्तिकता “ईश्वर वा उसका दूत, छोरा”सँग सम्बद्ध विषय भन्दा नितान्त फरक छन् | हो, हिन्दुहरूमा अद्वैतवादी, द्वैतवादी, द्वैताद्वैतवादी, अचिन्त्यभेडाभेदवादी, शिवशक्तिवादी, ब्रह्मवादी सबै थरी ईश्वरवादीहरू छन् | तर ईश्वर नमान्नेहरूलाई यहाँ नास्तिक मानिन्न | वेदको प्रमाणिकता अस्वीकार गर्नेहरूलाई नास्तिक भनिन्छ | नास्तिको वेद: निन्दक अर्थात् वेदलाई नमान्ने नास्तिक हुन् भन्दै ईश्वर नमान्नेहरू नास्तिक होइन भनेर बचाऊ नै गरेको छ | वैदिक दर्शनमा खाट्टी भौतिकवादी चार्वाकहरू हुन् | 

कार्ल मार्क्सले आफूलाई कट्टर भौतिकवादी मानेका छन् तर उनको साहित्य धर्म र धार्मिकताको निन्दामा बढी केन्द्रित छ | सबै बेथितिको दोष ईश्वर र धार्मिकतालाई दिने कार्ल मार्क्सको द्वन्द्वात्मक भौतिकवाद निःसन्देह प्रच्छन्न ईश्वरवादी अर्थात् नास्तिक वादी हो | विश्वमा ईश्वरवादी र धार्मिकताको विरोधमा जति धेरै मार्क्सवादले बुद्धि र विवेक खर्चिएको छ, त्यति ईश्वरवादी आस्तिकहरूले खर्चिएका छैनन् | संस्कृत व्याकरण अनुसार आस्तिकको अर्थ “परमतत्व छ” भन्ने तत्थ्यमा विश्वास गर्ने समूह पर्छ भने नास्तिक समूहमा “केही पनि छैन” भन्नेहरू पर्छन् | 

बौद्धहरूको महानिर्वाण र जैनहरूको कैवल्य असलमा वैदिक नास्तिकताको सही उदाहरण हो | वैदिकहरूका विचारमा भौतिक तत्त्वलाई परम तत्त्वका रूपमा स्वीकार गर्ने अर्थात् “अस्ति” भन्नेहरू आस्तिक नै हुन् | आज “विश्व नास्तिकता” दिवसको प्रवर्धन गरिरहँदा तार्किक रूपमा नास्तिकहरूले धर्म, धार्मिकता तथा धर्मको प्रमुख खम्बा ईश्वरलाई (जैन र बौद्धले ईश्वरलाई मान्दैनन्) अस्वीकार गरेका हुन् कि आफूलाई भौतिकवादका पक्षमा उभ्याएका हुन् ?

 प्रस्ट पार्नु पर्छ, कोलिनजस्ता मानववादीले आफ्नो पुस्तक फिलोसफी अफ ह्युमनिज्ममा प्रस्ट पार्न सकेका छैनन् भने आफूलाई भौतिकवादी भन्ने मार्क्सवादीहरू ईश्वर र धार्मिकता विरोधी मानसिकताबाट माथि उठ्न सकेका छैनन् | वैदिक दार्शनिकहरूले आस्तिकता र नास्तिकताका सवालमा अवलम्बन गरेका सिद्धान्तहरू तार्किक र व्यावहारिक रूपमा सङ्गत छन् | 

ईश्वरको अस्तित्वमा विश्वास गर्ने र नगर्ने दुवै “हिन्दु” रहन सक्छन् तर पुस्तकीय धर्म मानिने सेमेटिकहरूले पुस्तकको आदेश मान्नै पर्छ | भारतीय दर्शनमा भौतिकवादी आस्तिकहरूमा चार्वाकहरू (पृथ्वी, जल. आगो र बायुको अस्तित्वमा कुनै शङ्का गर्दैनन्) जमेका छन् भने धार्मिक नास्तिकतावादमा महानिर्वाण र कैवल्यमा विश्वास गर्ने बौद्ध र जैनहरू बलियोसँग उभिएका छन् | आज विश्व नास्तिकता दिवस मनाउनेहरू धर्म, धार्मिकता तथा ईश्वर विरोधी भएकोले नास्तिकता दिवस मनाउँदै छन् कि भौतिकवादी भएर आफूलाई नास्तिक भन्दै छन् ? लिङ्ग प्रस्ट छैन |

• लेखक, त्रिचन्द्र कलेजमा दर्शनशास्त्रको प्राध्यापक हुनुहुन्छ ।