मार्क्सवाद कसरी विकास भयो ?

१. विषय प्रवेश

उन्नाइसौं शताब्दीको मध्यतिर जब युरोपेली मुलुकहरूमा सामाजिक अर्थव्यवस्था हुर्किएर पुँजीवादमा पदार्पण गर्‍यो, जुन बेला विज्ञानको अद्भुत प्रगति भयो, वर्ग सङ्घर्ष इतिहासमा त्यसअघि कहिल्यै नपुगेको स्तरमा विकसित भयो र औद्योगिक सर्वहारा वर्ग जुझारु शक्तिको रूपमा देखा पर्‍यो। त्यसै बेला जर्मन दार्शनिक कार्ल मार्क्सले एउटा नयाँ दर्शनलाई जन्म दिए । उनकै नामबाट उक्त दर्शनको नाम ‘मार्क्सवाद (Marxism ) रहन गएको छ । संसारको सबैभन्दा उन्नत एवम् वैज्ञानिक ठानिएको यो दर्शन मार्क्सले आफ्ना घनिष्ठ सहयोद्धा बेलायती दार्शनिक फ्रेडरिक एङ्गेल्सको सहयोगमा प्रतिपादन गरेका हुन् । ‘एपिक्युरसका दर्शनसम्बन्धी टिप्पणीहरू’ ‘हेगेलको दक्षिणपन्थी दर्शनको आलोचना’, ‘फायरबाख सम्बन्धी शोधपत्र’, ’दर्शनको दरिद्रता’, ‘आर्थिक र दार्शनिक पाण्डुलिपि’ र ‘लुई बोनापार्टको अठारौँ ब्रुमेयर’ मार्क्सका महत्त्वपूर्ण दार्शनिक कृतिहरू हुन् भने ‘प्रकृतिको द्वन्द्वात्मकता’, ‘जर्मन विचारधारा’, ‘ड्युहरिङ मत खण्डन’, ‘लुडविग फायरबाख र शास्त्रीय जर्मन दर्शनको अन्त्य’, ‘साम्यवादका सिद्धान्तहरू’ र ‘समाजवाद ः काल्पनिक र वैज्ञानिक’ एङ्गेल्सका दार्शनिक कृतिहरू हुन् । ‘पवित्र परिवार’ दुवै जनाको संयुक्त कृति हो । यसका अतिरिक्त उनीहरूका थुप्रै दर्शनसम्बन्धी लेख तथा चिठी पत्रहरू सङ्कलित छन् ।

मार्क्स र एङ्गेल्सको देहावसानपछि साम्राज्यवादको युगमा विकसित घटनाक्रमका कारण संसारमा देखिएको परिवर्तनका आधारमा रुसी सर्वहारा वर्गका नेता लेनिनले मार्क्सवादलाई परिमार्जन र विकसित तुल्याएकाले लेनिनको समेत नाम जोडेर त्यस दर्शनलाई ‘मार्क्सवाद–लेनिनवाद’ भन्ने गरिएको छ । मार्क्सकै अगुवाइ र निर्देशनमा हुर्केको कम्युनिस्ट आन्दोलन त्यसलाई आफ्नो विश्व दृष्टिकोण बनाएको छ (Stalin, 1076 : 835)  । यसले पुँजीवादी समाजमा सबैभन्दा उत्पीडनमा परेको सर्वहारा वर्ग र अन्य श्रमजीवी जनसमुदायलाई मुक्तिको बाटो देखाएको छ । यसैको आलोकमा विश्व संरचनामा निकै हेरफेर पनि भएको छ । लेनिनको निधनपछि चिनियाँ कम्युनिस्ट आन्दोलनका अगुवा माओले विश्वको बदलिँदो परिवेशमा मार्क्सवाद–लेनिनवादलाई अझ समृद्ध बनाएकाले यस दर्शनलाई ‘मार्क्सवाद–लेनिनवाद–माओवाद’ पनि भन्न थालिएको छ । माओकै देश चीनमा भने माओवाद नमानी माओ विचारधारा भन्ने गरिन्छ ।

२. मार्क्सवादको आधारभूत पृष्ठभूमि

माथि नै उल्लेख गरिसकिएको छ कि मार्क्सवादी दर्शन सामाजिक परिवेशको उपज हो । विशेष गरी मार्क्स र एङ्गेल्सले युरोपेली समाजमा विकास भएको राजनीतिक तथा सामाजिक अवस्था, त्यहाँ समय समयमा देखा परेका दर्शनहरूको अध्ययन र वैज्ञानिक प्रगतिका आधारमा त्यसलाई जन्म दिएका थिए ।

२.१ सामाजिक तथा राजनीतिक अवस्था

सत्रौँ शताब्दीमा युरोपमा पुँजीपति वर्गले सामन्तवादका विरुद्ध क्रान्ति सम्पन्न गर्दै एकपछि अर्को गरी विभिन्न देशमा पुँजीवादी व्यवस्था खडा गर्दै गयो । तर, पुँजीवाद पनि शोषणमा आधारित व्यवस्था भएकाले जनताले त्यस व्यवस्थामा न्यायको अनुभूति गर्न पाएनन् । पुँजीवादको विकाससँगै श्रमजीवी वर्गमाथिको शोषण झन् झन् चर्को हुँदै गयो । जसका कारण समाजमा वर्ग सङ्घर्षको आगो दन्किन थाल्यो । सुरुमा सङ्घर्षरत मजदुरहरू दिशाविहीन अवस्थामा थिए । भालुको रिस खनियामाथि भनेझैँ कसले आफूमाथि उत्पीडन गरेको हो भन्ने कुरा नबुझीकन तिनले मेसिन र कारखाना तोडफोड गर्ने गर्दथे । पछि भने असफलता र अनुभवबाट पाठ सिक्दै विभिन्न माग राखी सचेत ढङ्गबाट पुँजीपति वर्ग र पुँजीवादी राज्यसत्ताविरुद्ध खनिन थाले । युरोपका पुँजीवादी देशहरूमा एकपछि अर्को गरी मजदुर आन्दोलनहरू उठ्न थाले । सन् १८३१ मा फ्रान्सको लियोन सहरका कपडा मजदुरहरूले विद्रोह गरे । सन् १८३२ बाट बेलायतका मजदुरहरूले माग पत्र प्रकाशित गरी झन्डै दस वर्षसम्म चार्टिष्ट आन्दोलन सञ्चालन गरे । सन् १८३२ मै पेरिसका मजदुरहरू सडकमा उत्रिए । सन् १८४४ मा जर्मनीको सिलेसिया सहरमा मजदुरहरूले उत्पात मच्चाए । यी सबै राजनीतिक घटनाक्रमहरूले के कुराको सङ्केत गरिरहेका थिए भने उत्पीडित मजदुर वर्गले पुँजीवादी व्यवस्थालाई ढाली मुक्ति हासिल गर्ने सम्भावनातर्फ परिस्थिति सोझिएको छ । मार्क्स–एङ्गेल्सले आफ्नो गहिरो अध्ययनपश्चात् बुझे कि युरोपेली देशहरूमा पुँजीवादको उदय हुनुभन्दा पहिले सामन्तवादी व्यवस्था थियो र सामन्तवादी व्यवस्था आउनुअघि दास समाज अस्तित्वमा थियो । नयाँ व्यवस्थाले पुरानो व्यवस्थालाई विस्थापित गरी मानव समाज अघि बढेको यस्तो परिस्थितिको लेखाजोखा गरेपछि उनीहरू के टुङ्गोमा पुगे भने । पुँजीवादी व्यवस्था पनि चिरस्थायी व्यवस्था होइन र यसलाई अवश्य पनि अर्को व्यवस्थाले विस्थापित गर्दछ (लेनिन, १९८२–४ ः १९८) ।

यदि पुँजीवादी व्यवस्था चिरस्थायी होइन भने त्यसलाई कुन व्यवस्थाले प्रतिस्थापन गर्न सक्छ त भन्ने कुराको खोजीमा मार्क्स एड्गेल्स लागे । त्यसै समयको वरिपरि युरोपमा उदय भएको काल्पनिक समाजवादी विचारले उनीहरूलाई वैकल्पिक व्यवस्थाका लागि बाटो देखाइदियो ।

काल्पनिक समाजवादका एक जना व्याख्याता अङ्ग्रेज विद्वान् थोमस मुर हुन् । उनले ’युटोपिया नामक पुस्तक लेखेका थिए । जसमा एउटा सुखमय टापुको कल्पना गरिएको छ । मुरको सुखमय टापुमा एउटा सुन्दर नगर हुन्छ । जहाँ मानिसहरू स्वतन्त्र जीवन बिताउँछन् । त्यहाँ अरूको कमाइमा भर पर्ने परजीवी मानिसहरू हुँदैनन् । त्यहाँ पैसाको अस्तित्व हुँदैन र मानिसले धनको पूजा पनि गर्दैनन् । श्रमिकले केवल ६ घण्टा काम गरे पुग्छ । उनीहरूले जे–जति उत्पादन गर्दछन्, त्यो सबै साझा गोदाममा राखिन्छ । समाजका सबै जना साझा भोजनालयमा खाना खान्छन् । राज्यमा सबैले बराबर रूपमा हक अधिकारको उपभोग गर्न पाएका हुन्छन् । मुरको उक्त कृति बेलायती शासक र पुँजीपति वर्गका लागि चुनौती भएकाले उनलाई फाँसीको सजाय दिइयो ।

थोमस मुरजस्तै काल्पनिक समाजवादको सपना देख्ने अर्का फ्रान्सेली विद्वान् थिए, सेन्ट साइमन । उनले अति नै प्रभावशाली व्यक्तिहरूको प्रयासबाट एउटा सुखी समाजको स्थापना हुन सक्ने कल्पना गरे । उनको काल्पनिक समाजमा तीन सदनको व्यवस्था गरिएको थियो । आविष्कार सदन, अनुसन्धान सदन र कार्यकारिणी सदन । उनले कल्पना गरेको समाजमा आर्थिक जीवन नियोजित ढङ्गबाट सञ्चालन गरिन्छ । त्यहाँ अराजकता, भोकमरी, गरिबी र बेरोजगारी हुँदैन । हरेक मानिसले सुखमय जीवन बिताउन पाउँछन् ।

यसै गरी समाजवादको सपना देख्ने अर्का फ्रान्सेली विद्वान् थिए, चार्ल्स फुरिए । उनले सामञ्जस्य नामको सुखमय संस्थाको स्थापना समेत गरे । जुन उत्पादक र उपभोक्ता सङ्घको सहयोगबाट बन्दछ । त्यस्तो संस्थामा १६०० जति मानिसहरू बस्न सक्छन् । संस्थामा भोजनालय, पुस्तकालय, कार्यशाला आदि भएको एउटा आवास गृह बनाइन्छ । जहाँ कसैले कसैमाथि थिचोमिचो गर्दैन । मानिसहरू स्वेच्छाले श्रममा भाग लिन्छन् । जुन श्रम आनन्ददायी पनि हुन्छ । प्रतिस्पर्धा भए पनि त्यो रचनात्मक हुन्छ । महिलाहरूले घरेलु बन्धनबाट छुटकारा पाउनुका साथै पुरुषसरह हक अधिकार पाएका हुन्छन् ।

त्यसै गरी बेलायती विचारक रोबर्ट ओवेनले पनि सुखी कम्युनिस्ट समाजको कल्पना गरेका थिए । उनले ३०० देखि ३००० जनासम्म रहन सक्ने एक समुदाय खडा गर्ने, त्यसलाई स्रोत साधन सम्पन्न बनाउने, त्यही अत्याधुनिक मेसिन जडान गर्ने, सबै समुदायका सदस्यहरूलाई पालैपालो शारीरिक र मानसिक श्रम गर्न लगाउने र उत्पादनबाट प्राप्त आम्दानी समुदायका सदस्यहरूकै भलाइमा खर्च गर्ने कुराको परिकल्पना गरे । ओवेनका अनुसार कम्युनिस्ट समाजका सदस्यहरूलाई चाहिएका वस्तुहरू साझा भण्डारबाट र खाना सार्वजनिक भोजनालयमा प्राप्त हुन्छ । सुरुमा व्यक्तिको कामको आधारमा वितरण गरिन्छ । पछि त्यो आवश्यकताअनुसार हुन्छ । समुदायका सदस्यहरूबिचको सम्बन्ध आपसी प्रेम र पारस्परिक सहयोगको सिद्धान्तअनुसार सञ्चालन हुन्छ ।

त्यतिखेर ती चार जना विद्वान्हरूका अतिरिक्त काल्पनिक समाजवादको सपना देख्ने अरू थुप्रै चिन्तक तथा विचारकहरू पनि थिए । तर, ती चार जना चिन्तकहरूको विचारले ऐतिहासिक महत्त्व बोकेकाले मार्क्स–एङ्गेल्सलाई पुँजीवादको विकल्पका रूपमा वैज्ञानिक समाजवादको खाका कोर्न त्यसले आधारको काम गन्यो (रेग्मी, २०६० १०६–७)।