साहित्यिक पदयात्रा–३ का केही अनुभूतिहरू

१० वर्षीय सङ्घर्षले जामाचोको उकालो, धेरै पटक ओहोर दोहोर गरिसकेका रहेछन् । उनी जामाचो पदयात्राको बारेमा हामीलाई जानकारी गराउँदै अघि बढिरहेका थिए । सानो ७ वर्षीय नानु सान्वीको हात समातेर उनी हाम्रो यात्राको अघि अघि बढिरहेका थिए । उनीहरूको मुस्कान र खुसी देखेर मैले उनीजस्ता थुप्रै बालबालिकाहरूलाई सम्झिरहेको थिए । मोबाइल, टिभी र किताबी किराजस्तो मात्र हुने बालबालिकाहरूको लागि यस प्रकारको पदयात्राको अझ धेरै आवश्यक हो कि भन्ने अनुभूति भइरहेको थियो । सामाजिक सञ्जाल र इन्टरनेटको संसारमा मात्र सीमित हुँदा अहिलेका अत्यधिक बालबालिकाको रचनात्मक व्यक्तित्व विकास हुन सकिरहेको छैन । ती बालबालिकाको सामाजिक व्यक्तित्व विकास गर्न पनि यस प्रकारको पदयात्रामा सहभागिताको आवश्यकता हो कि । बालबालिका आत्मबल बढाउन, चुनौतीपूर्ण परिस्थितिसँग सङ्घर्ष क्षमताको अभिवृद्धि गर्न पनि यस प्रकारको सामूहिक पदयात्राको निकै महत्त्व हुन्छ ।

हामीले चार किलोमिटर उकालो यात्रा पुरा गर्नुपर्ने थियो । आधा यात्रा पुरा गरेपछि हामी एउटा ठुलो चौरमा रमाउन थाल्यौ । वरिपरिको दृश्यबाट आनन्दित भयौ । अनि सबैसँग परिचय गरिसकेपछि साहित्यिक कार्यक्रम सुरु भयो । सानी नानु सान्वीको कविता वाचन, सङ्घर्षको युरोप भ्रमणको अनुभूति र इसु भट्टको सगरमाथा भ्रमणको अनुभूति सुनाइन् । इन्द्र मल्ल र नेत्र रानाको गीतले हामी मात्र होइन वरिपरि बसेका सबैलाई मोहित बनायो । हेमराजले गजल सुनाए । मेष्मा, कविता, निलम, बेली, एलिसा, हरिबाट पनि गीत प्रस्तुत भयो । सुप्रभातले नृत्य प्रस्तुत गरे । घनश्याम र भीष्म जोशीले केही अनुभूतिहरू प्रस्तुत गरे । यसरी फरक फरक विधाको प्रस्तुतिपछि हाम्रो सहभोज सुरु भयो । सबैको झोलाबाट मिठा मिठा परिकारहरू निस्किरहेको थियो । फरक फरक स्वादको खानपिन सकिएपछि फेरि हामी उकालो लाग्नुपर्ने थियो । नागार्जुनको चुच्चोमा पुग्न हामी आतुर थियौ । फेरि मिठा मिठा कुराकानी गर्दै, प्रकृतिसँग रमाउँदै हाम्रो यात्रा अगाडि बढी रह्यो ।

नागार्जुन डाँडाको घनघोर जङ्गललाई छिचोल्दै हाम्रा पाइलाहरू उकालो चढ्दै गयो । थुप्रै मानिसहरूको आउने जाने क्रम चलिरहेको थियो । ‘अझ कति माथि हो ?’ हामी सोधिरहेको हुन्थ्यौ । एउटा एउटा सिडी उक्लँदै गर्दा हामी अन्ततः जामाचो पुगेरै छाड्यौ ।

थोरै थोरै थकाई पनि लागिसकेको थियो । नागार्जुनको चुचुरोमा पुगेर वरिपरिको दृश्य हेर्दा त्यो थकाई त कता हरायो कता । कति रमाइलो ठाउँ । सबैको अनुहारमा एकदमै मुस्कान देखिन्थ्यो । काठमाडौँ खाल्डोमा बसेर एकैनासको जीवन बाच्दै आएकाहरूलाई जामाचोको आनन्दित ठाउँमा पुग्दा बेग्लै आनन्दको अनुभूति भइरहेको थियो । तलतिर हेर्‍यो, सिङ्गै काठमाडौँ देखिन्थ्यो । भिडभाडपूर्ण सहरको दृश्यबाट एउटा बेग्लै संसारमा आएको जस्तो अनुभूति भइरहेको थियो ।

थुप्रै मानिसहरू जामाचो पुगेको थिए । सबै आ–आफ्नै तरिकाले आनन्दित भइरहेको थिए । हामी पनि बिचको एउटा ठाउँमा अन्पाको ब्यानर टाङ्यौ । अनि सुरु भयो, हाम्रो साङ्गीतिक तथा साहित्यिक प्रस्तुति । सबैभन्दा पहिले मैले एउटा कविता वाचन गरे । त्यसपछि मौलिक शब्दहरूमा पश्चिमको ‘राइजोमा गीत’ गाउँदा वरिपरिका सबै आनन्दित भइरहेका थिए । त्यो गीतमा सबै नाचिरहेका थिए । मोहनविक्रम सिंहले लेखेको ‘रुख भन्छ पात भन्छ’, ‘जात फरक भए के भो मन त नेपाली हो’, ‘एमसिसी चाहिँदैन’ लगायतका गीतहरू गाउँदै हामीले त्यहाँको वातावरणलाई एकदमै रमणीय बनायौँ । त्यहाँको प्राकृतिक दृश्यले नै वातावरण त्यसै रमणीय थियो, हाम्रा साहित्यिक प्रस्तुतिले त्यहाँ झनै ऊर्जा थपेको थियो । वातावरण एकदमै आनन्दित हुँदै गइरहेको थियो ।

समय दौडी रहेको थियो । हामीले जति प्रयास गरे पनि समयको दौडाइलाई रोक्न सक्दिन्थ्यौ । अन्ततः एक पटक फेरि जामाचोको भ्यूटावरबाट वरिपरिको सम्पूर्ण दृश्यमा आँखा घुमाएर काठमाडौँको खाल्डोतर्फ ओर्लियौ ।

नागार्जुनको डाँडाले हामीलाई आफूतर्फ तानिरहेको थियो । तर पाइलाहरू तल झर्दै गयो । बिचमा फेरि हाम्रो खाजा खाने कार्यक्रम थियो । अनि साहित्यिक पदयात्राको बारेमा सरसल्लाह गर्नु थियो । सबैको एउटा कुरा थियो, ‘एक दिनको यात्राले मात्र पुगेन, कमसेकम दुई दिने पदयात्रा गर्नुपर्दछ ।’ दसैँ तिहारको बिदापछि मङ्सिरमा चन्द्रागिरि हुँदै इन्द्र सरोवरसम्म जाने र साहित्यिक पदयात्रा भाग ४ अझ रमाइलो गरी सफल पार्ने सल्लाह गर्‍यौ ।

बेलुका ४ बज्दा पनि एकदमै अन्धकार जस्तो अनुभूति भइरहेका थियो । दिनभरिको हिँडाई पछि पनि हाम्रो ऊर्जा र उत्साहमा कुनै कमी भएको थिएन । अन्ततः बेलुका ५ बजे हामी फूलबारी गेट पुगेरै छाड्यौ  । साहित्यिक पदयात्रा भाग ४ मा भेट्ने वाचा गर्दै सबैसँग हात हल्लाउँदै आ–आफ्नो गन्तव्य तर्फ प्रस्थान गर्‍यौ ।

सिद्धान्त, विचार, आन्दोलन, सङ्घर्ष, उत्पादनका विभिन्न गतिविधि आदिको आ–आफ्नै महत्त्व छ । तर साहित्यिक पदयात्राको पनि आफ्नै महत्त्व छ । विभिन्न सोधअनुसार पनि लामो पदयात्राले तनाव व्यवस्थापन, मुटुको कसरत, सुगर र ब्लड प्रेसर जस्ता रोगहरू, मांसपेशी तथा हड्डीको कसरत आदिको लागि एकदमै फाइदाजनक छ । हामीले सिद्धान्त र दर्शनको कुरा गरिरहँदा विभिन्न प्रकारका तनावहरूले कमजोर हुँदै गइरहेका हुन्छौ । त्यस प्रकारको तनाव व्यवस्थापनको लागि पनि पदयात्राको निकै महत्त्व हुने विभिन्न अध्ययनहरूले पुष्टि गर्दै आइरहेको छ ।
त्यसका साथै सामाजिक तथा राजनीतिक परिवर्तनको क्षेत्रमा थुप्रै कवि, लेखन, स्रष्टाहरूको आवश्यकता पर्दछ । साहित्यिक पदयात्राको सन्दर्भमा केही पुराना र केही नयाँ पुस्ताका स्रष्टाहरू एकै ठाउँमा यात्रा गर्दा एक अर्काको अनुभव साटासाट गरिरहेका हुन्छौँ । एक अर्कोलाई सकारात्मक तरिकाले प्रोत्साहित गरिरहेका हुन्छौँ । आफूले जानेका कुरा, अरूलाई सेयर गरिरहेका हुन्छौँ । नयाँ पुस्तालाई साहित्य र सिर्जना तर्फ अग्रसर हुन प्रेरित गरिरहेका हुन्छौँ ।
यस प्रकारको पदयात्राले पुराना स्रष्टाहरूको सिर्जनामा अझ निखरता आइरहेको हुन्छ । नयाँ पुस्ता, सिर्जना निर्माण गर्न उत्प्रेरित भइरहेको हुन्छन् । नयाँ पुस्ताले असल साथी पाइरहेको हुन्छन् । यी सबै कारणले पनि साहित्यिक पदयात्राको बेग्लै महत्त्व छ जस्तो लाग्दछ । त्यस कारण पनि साहित्यिक पदयात्रालाई निरन्तरता दिइरहनुपर्दछ । त्यो दिशामा अखिल नेपाल प्रगतिशील लेखक सङ्घ(अन्पा)ले साहित्यिक पदयात्राको भाग ४ हुँदै अरू थुप्रै भागहरूको निरन्तरता दिइरहनुपर्दछ ।