साहित्यमा विचारको महत्त्व

–मोहनविक्रम सिंह

–मोहनविक्रम सिंह

विचार र साहित्य अन्तर्सबन्धित विषय हुन् । साहित्यको शक्ति कति छ भन्ने कुरा उक्त साहित्यको विचारबाट थाहा  हुन्छ । साहित्यमा आउने विचारले समाजको संस्कृति निर्माण गर्दछ । संस्कृतिमा समाज अग्रगमनकारी हो   प्रतिगमनकारी ? त्यसको उत्तर प्राप्त गर्न सकिन्छ । विचारको विषयमा ठुला ठुला बहस हुने गर्दछन् । विचारमा सामाजिक विकासका उद्देश्य, लक्ष्य र मानव आकाङ्क्षा अन्तर्निहित हुन्छन् । त्यसरी विचार राजनीतिक र सामाजिक विषयको केन्द्र मात्र नभएर सांस्कृतिक विषयको पनि केन्द्र हुन्छ । विचारलाई केन्द्रमा राखेर नै कुनै पनि साहित्यको जन्म भएको हुन्छ । 

विचार मुख्यतः दुई प्रकारका हुन्छन्, क्रान्तिकारी विचार र यथास्थितिवादी विचार । अन्तमा यही कुरा नै सत्य हो । तर कहिलेकाहीँ विचार चार प्रकारले चरम रूपमा अस्तित्वमा आउने गर्दछ । यथास्थितिवादी, अवसरवादी, अराजकतावादी, क्रान्तिकारी । अराजकतावादलाई छुट्टै धाराको रूपमा नराखे पनि यथास्थितिबाट विचलित भएको र क्रान्तिकारी बन्न नसकेको बेलामा अराजकतावादी प्रवृत्ति समाजमा हाबी हुन पुग्दछ । अवसरवाद पनि छुट्टै धाराको रूपमा नभए पनि कुनै पनि पक्षबाट अर्थात् क्रान्तिकारी वा यथास्थितिवादबाट उत्पन्न भइरहेका हुन्छन् । वैचारिक सङ्घर्षको दौरानमा क्रान्तिकारी विचारले अन्य सबै विचारलाई प्रतिपक्ष बनाई तिनका विरुद्ध सङ्घर्ष गर्ने गर्दछ ।  

विचार विना कुनै पनि समाज अगाडि बढ्न सक्दैन । समाजमा परिवर्तन ल्याउनका लागि पहिले विद्यमान रहेको सामाजिक विचारधारा भन्दा उन्नत र क्रान्तिकारी विचारको आवश्यकता पर्दछ । तर सामाजिक विघटन र प्रतिक्रान्तिका लागि भने उन्नत र क्रान्तिकारी विचार चाहिँदैन । अराजक र प्रतिक्रियावादी विचारले सामाजिक विघटन र प्रतिक्रान्तिका लागि काम गर्दछन् । अराजकता योजनाविहीन हुनुका साथै इतिहासप्रति उपेक्षात्मक भाव राख्ने मान्यता हो । यदाकदा इतिहासलाई स्वीकार गरे पनि इतिहासमा भएका महान् उपलब्धिको सिर्जनात्मक विकासको प्रक्रियाप्रति त्यसले सही दृष्टिकोण अपनाउन सामर्थ्य राख्न सक्दैन । मानिसलाई झुक्क्याउने र आकर्षित गर्ने प्रकारका नारा दिएर अराजकताले यथास्थितिमा हलचल त ल्याउँछ तर त्यसले समाजलाई सही गन्तव्य देखाउन सक्दैन । समाजमा यथास्थिति र विसङ्गतिले उत्पादन गरेको बेथितिबाट मुक्ति पाउनका लागि असन्तुष्ट रहेका मानिसहरूलाई झुक्क्याउने र आकर्षित गर्ने नाराले छिट्टो र बेसरी प्रभाव पार्दछ । त्यसैको फाइदा स्वरुप उनीहरूलाई सत्ता राजनीतिको दौडमा केही क्षणिक प्राप्ति पनि हुने   गर्दछन् । प्रतिक्रियावादी, बुर्जुवा वा क्रान्तिकारी समाजमा समेत अराजकतावादी घटनाका इतिहास पाइन्छन् । 

मानवसमाज बारे फैसला गर्नका लागि विचारको केन्द्रीय महŒव रहेको हुन्छ । सोच्ने तरिकामा आएको महान् विकासको प्रक्रियासँगै हाम्रा वरिपरिका विभिन्न विषयमा विचार गर्ने र तिनीहरूबारे दृष्टिकोण बनाउने स्तरमा विचारको विकास भएको छ । विचारका आधारमा समाज वा राज्य कस्तो बनाउने भन्ने कुराको फैसला हुन्छ । हामीले उत्पादन सम्बन्धको जुन कुरा गर्दछौँ, त्यो वैचारिक दृष्टिले अत्यन्त प्रखर र स्पष्ट छ । समाजको आर्थिक प्रणाली कस्तो हुनुपर्दछ र सम्पूर्ण मानव जातिको समृद्धि के हो भन्ने कुरा पनि विचारमा नै देख्न सकिन्छ । 

सबै साहित्यमा विचार हुन्छ । साहित्यमा कुन विचार रहेको छ भन्ने कुरा मुख्यतः दुई र सामान्यतया चार प्रकारले थाहा पाउन सकिन्छ । विचारको किसिमबारे माथि उल्लेख भइसकेको छ । विचारले नीति, उद्देश्य, आचरण, विवेक र समस्या सुलहका कैयौँ आधार प्रदान गरेको हुन्छ । विचार समाजको दर्शन हो, जसले पथप्रदर्शन गरे अनुसार समाज अगाडि बढ्दछ । समाजलाई अगाडि बढ्नबाट रोक्ने पनि विचार हो अर्थात् त्यसमा पनि सामाजिक दर्शन रहेको हुन्छ । क्रान्तिकारी र प्रतिक्रियावादी एक सिक्काका विपरीत पाटा जस्तै हुन्छन् । दुबैमा आ–आÇनो दर्शन अन्तर्निहित रहेको  हुन्छ । 

यथास्थितिवादको शक्ति धेरै नै जब्बर हुन्छ । त्यो विद्यमान विश्वराजनीतिको चरित्र भएकोले त्यो विश्वकै राजनीतिक, सामाजिक, आर्थिक, शैक्षिक, प्राविधिक सांस्कृतिक रूपमा शक्तिशाली छ । एक प्रकारले यो भन्दा पनि हुन्छ कि यथास्थितिवाद संसारभरिको सत्ताको रूपमा रहेको छ । अहिले संसारमा शक्तिको शासन चलाइरहेको साम्राज्यवाद त्यही यथास्थितिवादी विचारको चरम उत्सर्जन हो । क्रान्तिकारी युगका लागि अहिलेको युग नै प्रतिक्रियावादी रहेको कुरा प्रस्ट छ । त्यस कारण अहिलेको प्रतिक्रियावादी युगमा क्रान्तिकारी विचारका लागि काम गर्नु महत्त्वपूर्ण र अनिवार्य छ ।

साम्राज्यवादले क्रान्तिकारी विचारलाई अस्तित्वमा  आउन नदिन प्रयत्न गर्दछ । त्यसका लागि त्यसले आÇना विभिन्न सञ्जाल संसारभरि फैलाएको छ । आÇनो सत्ता अनुकूल विचारको राजनीतिलाई त्यसको सञ्जालले आकस्मिक वृद्धि र विकास गराउँछ । अदृश्यमा रहेका शक्तिहरूलाई सत्तामा स्थापित गर्न सक्दछ र शक्तिबान रहेका शासकहरू विस्थापित हुन्छन् । आÇनो अनुकूल साहित्य भयो भने साम्राज्यवादी संयन्त्रले धेरै सक्रियताका साथ त्यसलाई सबैतिर फैलाउँछ । तर आÇनो प्रतिकूल साहित्यलाई ध्वस्त गर्ने प्रयास गर्दछ । विभिन्न चुनौती र बाधा खडा गर्दछ ।

वर्तमान समय सही क्रान्तिकारी विचारका लागि धेरै प्रतिकूल छ । क्रान्तिकारी विचारले डटेर लड्नुको विकल्प छैन । यसरी लड्न नसक्ने पात्रहरू पलायन भएर अराजकतावाद, अवसरवाद र यथास्थितिवादमा रूपान्तरित हुँदै जान्छन् ।  उनीहरूबाट सामाजिक परिवर्तनका लागि योगदान हुन सक्दैन । उनीहरूले विद्यमान राज्यव्यवस्थालाई बलियो बनाइराख्ने कामतिर जोड दिन थाल्दछन् र व्यक्तिगत स्वार्थमा चरम प्रकारले डुबुल्की मार्न थाल्दछन् । तर सबैमा त्यस्तो हुँदैन, क्रान्तिकारी विचारका साथ दृढताका साथ सङ्घर्ष गर्ने पात्र पनि हुन्छन् । उनीहरूले उत्साह र साहसका साथ लड्नुको विकल्प देख्दैनन् । वास्तवमा उत्साह र साहसका साथ लड्नु नै एक मात्र विकल्प हो । उनीहरूले सही गर्दै छन् र त्यही अनुसार नै क्रान्तिकारीहरूले सङ्घर्ष गर्नुपर्दछ ।

कुनै बेला क्रान्तिको महान् लक्ष्यका साथ उनीहरूले पहिले आफै रचना गरेको क्रान्तिकारी साहित्यलाई बिरानो मान्न थाल्दछन् । त्यसप्रतिको तिनीहरूको गौरवता हराएर जान्छ । कतिपय अवस्थामा त उनीहरू आÇना विगतका कार्यप्रति पश्चात्ताप गर्न पुग्दछन् ।

साहित्यिक कर्म सिर्जनात्मक गतिविधि हो । यसमा मन र बुद्धिको निकै उडान हुने गर्दछ । मन जत्तिकै बुद्धिले उडान गर्न सक्दैन । तर बुद्धिले जति उडान गर्न सक्दछ र उक्त उडानलाई मूर्त बनाउन त्यत्तिकै रूपमा वस्तुगत परिस्थिति अगाडि हुँदैन । सामाजिक योगदान वस्तुगत परिस्थिति अनुसार हामीले क्रान्तिकारी योगदान दिन सक्नु सबै भन्दा बढी राम्रो कुरा हो । द्वन्द्वात्मक भौतिकवादी सोचाइ, जसलाई साहित्यमा समाजवादी यथार्थवादी वा प्रगतिवादी सोचाइ पनि भन्ने गरिन्छ, त्यस अनुसार साहित्यको सिर्जना गर्नु कठिन छ र त्यसरी सिर्जना भएको साहित्यको कार्यान्वयन हुन पनि कठिन छ, किनभने क्रान्तिकारीहरूका लागि अनुकूल वस्तुगत परिस्थिति छैन ।

साहित्यमा विचारलाई प्रमुख मानिन्छ । यो मतसित बुर्जुवा वर्ग सहमत छैन । यद्यपि उसको साहित्यमा पनि विचार नै केन्द्रमा बसेको हुन्छ । कलालाई प्रमुख ठान्ने बुर्जुवा वर्गले आÇनो यथास्थितिवादी विचारका कारण जतिसुकै सुन्दर कला निर्माण गरे पनि त्यसलाई बहुसङ्ख्यक जनताका विरुद्धमा खडा गर्दछ । तर त्यसको ठिक विपरीत विचारलाई प्रमुख ठान्ने क्रान्तिकारी वर्गले आÇनो क्रान्तिकारी विचारका कारण कलालाई सुन्दर बनाउँदै त्यसलाई बहुसङ्ख्यक जनताको पक्षमा खडा गर्दछ ।

कलाको रूप पक्ष महत्त्वपूर्ण छ । तर त्यो भन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष हो यो कि कलाले परिभाषित गर्न खोजेको कुरा । त्यो कुरामा नै कुनै कलाको विचार थाहा हुन्छ । त्यसरी आँखाले कुनै कलालाई रूपमा सुन्दर देख्न सक्दछ, तर सारमा त्यो अन्तिम होइन, मुख्य कुरा विचार नै हो । विचार विनाको साहित्य भन्नुको अर्थ कमजोर विचारको साहित्य भन्नु हो । कलामा जतिसुकै सुन्दरता देखिने भए पनि विचारमा कमजोर छ भने त्यस प्रकारको साहित्यले बहुसङ्ख्यक जनताको सपना बोल्न सक्दैन । अर्थात् बहुसङ्ख्यक जनताको सपनालाई मूर्त युगमा पुर्याउन वैचारिक साहित्यले खेल्ने भूमिका धेरै उच्च हुन्छ । मानव जातिको कल्यानको लागि विचारले भरिएको साहित्यलाई आधारभूत वर्गसम्म पुर्याउनु अनिवार्य आवश्यकता छ ।